Aynur Kulak
Dünya son dört yıl içerisinde pandemi, sıcak savaş ve ekonomik krizlerin kaynayan kazanında çok değerli değişimlere, büyük oranda yenilenmelere hamile bir formda ilerlemesini sürdürüyor. Böylesine zorlayıcı, travmatik bir değişim gerçekleşirken bile daima olarak lisana getirilen “büyüme” sözü bu dünyayı nereye götürecek sizce? Başımıza gelenlerden çok kendinizi sıklıkla bir büyüme bataklığının içine saplanmış hissediyor musunuz? Hissetmenizde hiçbir sakınca yok zira dünya bir “büyüme” batağının içinde hiç elbet. Ve bu bahiste başına ne gelirse gelsin “yenilenme” ismi altında ısrar etmeye devam etmekte. Buna kapitalizm denilebilir, neoliberalizm denebilir, patriyarka denebilir, ne denirse densin ortada krizler olsa da, çökmeler yahut yıkımlar, “büyüme” devam edecek. Pekala ya büyüme sonrası?
Tim Jackson’ın ‘Büyüme Sonrası/Kapitalizmden Sonra Hayat’ kitabı Detay Yayınları’nın İnceleme Dizisi’nden yayımlandı. Kapitalizmden sonra ömrü bizler görebilecek miyiz bilemiyorum ama dünyada yüzyıl içerisinde gerçekleşmesi olası tüm büyük olayları yaşadık. Pandemi, sıcak savaş ve ülkemizde gerçekleşen büyük zelzele. Hepsi de büyük bir felakete dönüştü. Zira tüm bunların bir felaket niteliği taşıması insan faktörü ile alakalı. Pekala yeryüzüne bunu yapan beşerler varken, tıpkı beşerler dünya ismine bir büyüme potansiyeli ortaya çıkarabilirler mi? Eşitlik, ferahlık ve umut mümkün müdür? Diyelim ki çıkardılar, diyelim ki tüm bunlar mümkün, sonrasında neler olur? Büyüme sonrası olan felaketleri görüyoruz ve eşitliğin hiçbir vakit gelmediğini, ortadaki makas farkının her olayda biraz daha açıldığını. Tim Jackson işte bu “büyüme” batağının nasıl bir sistem üzerinden işlediğini tüm detayıyla, yenilenen kuralları ve kurallarıyla anlatıyor.
BÜYÜME MİTİNİ AŞMAK
“Ona destek olan muhabbetler gücünü kaybetmeye başladığı anda dünya sarsılmaya başlar.” Sosyolog Peter Berger’in bu kelamıyla mevzuya giriş yapıyor Tim Jackson. Ekoloji ekonomisti ve Surrey Üniversitesi’nde sürdürülebilir kalkınma alanında profesör olarak hizmet veren Jackson sürdürülebilir refahın ekonomik, toplumsal ve politik boyutlarını anlamayı amaçlayan çok disiplinli memleketler arası bir araştırma konsorsiyumu olan Refah Anlayışı Merkezi’nin de yöneticisi. Üstte alıntıladığı kelamdan sonra kitabın ana konusu olan ‘Büyüme Sonrası’nı anlatmaya somut bir örnekle başlıyor Tim Jackson: 2020 yılının Ocak ayında İsviçre Alplerine sırtını dayamış olan Davos’taki bir merkezde toplanan dünya önderlerinin onları ayakta tutan güçlere –yani büyümeye- nasıl da sırtlarını dayadıklarına, büyük bir ehemmiyet vermelerine dair yapılan toplantıdan bahsediyor. O toplantıya dair Jackson’ın verdiği örnekler, o yılki toplantıdan derleyip aktardığı birtakım diyaloglar hiç de şaşırtan değil elbette. Her ülkenin kendi başkanlarından mütevelli olarak neyi savunduğunu esasen biliyoruz. Dünyanın nasıl kurtulabileceğini savunmuyorlar mesela ya da iklim krizinin “gerçekten” nasıl ve hangi tedbirlerle çözülebileceğini. Konuşulan bahisler büyüme sonrası olacak olanlar yahut süratli gidişattan ötürü kapitalizmden sonrası da değil. Konu bahis olan büyüme, yalnızca büyüme.
2020 yılının Ocak ayında Davos’ta bu büyümeye yönelik gelişmeler olurken Li Wenliang isimli genç bir Çinli hekim, Wuhan Merkez Hastanesi’nde kendi ömrü ve kendisinin de tahminen öngöremediği biçimde dünya insanlarının hayatı için gayret veriyordu. Hekim Wenliang bir aydan kısa bir mühlet evvel dünyayı, hayvan pazarının işgal ettiği bir kent pazarı içinde patlak vermiş yeni, bilinmeyen ve şaşırtan derecede ölümcül korona virüsüne karşı uyarıyordu.
“Haftalar içinde global iktisat varoluşsal bir krizin içine düşecekti. İnkarlar yerini baş karışıklığına bırakacak, baş karışıklığı ise menfaatçiliğe dönüşecekti. Olağanlık bir gecede buhar olup uçacaktı. İşletmeler, meskenler, topluluklar, koca koca ülkeler tecride girecekti. Büyüme meşguliyeti bile süreksiz müddetliğine insanların hayatlarını muhafazanın aciliyetiyle azalacaktı. Hayatta en değerli şeyin ne olduğunu bize gösteren rahatsız edici bir hatırlatmanın yanı sıra, büyüme büsbütün ortadan kalktığında iktisatların neye benzeyeceğine ait tarihi bir ders verilmiş oldu.”
Verilmiş oldu mu? Büyüme mitinin beli kırıldı mı hakikaten? Kapitalizmden sonra hayatın nasıl olabileceğine dair sürece en yaklaştığımız vakit dilimi 2020 ile 2022 yılları aralığı idi. Tüm dünyada kapanmanın sürdüğü bu iki yıl içinde battığımız birçok yerden çıkmak, kimi mitleri artık sonlandırmak için bir fırsattı ama kullanılamadı. ‘Büyüme Sonrası’ kitabı bu yüzden bu saplantı sona erdiğinde olabilecek şeyler hakkında bir düşünme formu, sırtımızı yasladığımız inançlı alanlardan çıktığımızı gösteren bir kılavuz, toplumsal ilerlemenin yeni hudutlarını keşfetmeye davet olarak yazılmış, bu doğrultuda okunması gereken bir kitap.
EKONOMİ İSMİNE ANLATILAN HİKÂYELER
Bu basamakta çabucak şunu açıklamak lazım. Mit olgusu büyüme batağı ismine olumsuz yargı niteliğinde anlatıma katkı sağlıyor ancak tekrar de mevzuyu kavrama yanlışına düşmemek gerekiyor. Zati Tim Jackson da vahim kavrama yanlışlarından bahsedip, buna dikkatimizi çekerek, “Vahim kavrama yanlışı, ‘daha fazlasının’ her vakit ‘daha iyi’ olduğunu farz etmesinde yatmaktadır” diyerek şöyle devam ediyor: “Hâlâ yetersizliğin olduğu yerde, bu kıymetlendirme en azından koşulsal manada geçerliliğini korumaktadır. Lakin esasen aşırılığın olduğu yerde, kategorik açıdan geçerliliğini yitirir. Kapitalizmin kalbinde yatan iki kritik kusurdan biri, bu noktanın nerede olduğunu bilmemesidir. Başkasıysa oraya ulaştığında nasıl duracağını bilmemesidir.”
Kitabın kısımları büyüme sonrası oluşacak ihtimallere ışık tutması tarafında hazırlanmış. Kapitalizmi Kim Öldürdü?, Refahın Tabiatı, Kıssa Anlatma Sanatı Olarak İktisat, Umut Gölgesi ve İktidar Sanatı kısımları son derece dikkat alımlı. Bu kısımlar ortasında Öykü Anlatma Sanatı Olarak Ekonomi’ye ve İktidar Sanatı’na değinmek istiyorum.
Yazarlar tabiatta vuku bulan yıkımı durdurmak için yırtınmışlardır diyor Jackson, Kıssa Anlatma Sanatı Olarak İktisat kısmında. Tabiatta çaba vardır. Mevt, yırtıcılık ve kıtlık da vardır. Kimi vakit var olmak gayreti sağ kalmak için amansız bir hengameye girmektir. Avcı ve av ortasındaki yarış gerçektir. Ama rekabet tek cevap değildir. Beşerler ortasında ise rekabeti ekonomik ve toplumsal kurumlarımızın içine bu kadar kapsamlı bir halde yerleştirmek metaforu gerçeklikle karıştırmaktır ve beşerler iktisat ismine attıkları her adımda bu karışıklığa daha da sarmalanmışlardır. İşte bu kıssayı birçok muharrir metinlerinde ön plana çıkarmıştır diyerek edebiyattan yahut felsefi kitaplardan örnekler veriyor Tim Jackson.
İktidar Sanatı kısmında ise güzelimize gitsin yahut gitmesin iktidarın değiştirilebilir bir süreç olduğunun altı çiziliyor. Sistem değişimi her durumda ve koşulda mümkündür deniliyor. Büyüme oranları çok uygun giderken bile! Hatta güzel orandaki bir büyüme değişimin en değerli sebebi olarak dahi gösterilebiliyor. Değişim isteyenler genelde iktidarda olmuyorlar aslında. Değişim istemeyenler ise genelde iktidarlar. Bahis bir yere gelip tıkanıyor, iktidar isteğine. Yalnız bir şeyi muhakkak unutmamak lazım: “Politik iktidar rahatsız edici bir biçimde ekonomik büyümenin sağlanmasına bağlı.”
BÜYÜMENİN GÖZ ALICI ŞÖHRETİ
Dünya iktisadının şöhreti artık herkesin malumu olduğu üzere makûs. Bu türlü olmasına karşın büyümenin bataklığında neredeyse kimse bahsetmiyor lakin herkes sınırsız oranda bir büyümenin peşinde. Sistemin ihtimamla kurduğu, kurguladığı “fazlasına” duyulan gereksinim, saplantı hiç bitmeyecek. Kıyamet kopması lazım diyeceğim lakin bu sefer de bir tıp kıyamet iktisadı tezgahı kurulabilir ve “büyüme” batağı bu noktadan devam ettirilebilir.
Tim Jackson son derece uygun niyetli biçimde, umudunu koruyarak büyüme sonrasını değerlendirmeye çalışmış. Lakin kapitalizm sonrası bir ömür na-mümkün gözüküyor ya da kapitalizmle birlikte bir hayat. Dünyanın nüfusuna bakıldığında ve elimizdeki yeni ekonomik bilgilerle kapitalizm hudutlu sayıdaki insanı mutlu etmek için var. Geri kalan milyarlar ‘Büyüme Sonrası’nı hiçbir vakit göremeyecek. Görebilecek miyiz sizce? Umudunuz var mı?